Love Me Do (1962): Giai điệu thôi miên hay còn điều gì khác đánh động giới trẻ?

"Love Me Do" là đĩa đơn đầu tay được phát hành năm 1962 của The Beatles. Trong mắt các soạn giả chuyên nghiệp bấy giờ, Tứ Quái chỉ là bốn chàng thanh niên chơi nhạc nghiệp dư - những bản nhạc không được sản sinh từ các nhà xuất bản âm nhạc lớn, những bàn tay độc tài đang nắm giữ thị trường âm nhạc tại Anh. Và cái cách họ chơi nhạc bằng tất cả sự vô tư và đam mê đã đi ngược lại mọi tiêu chuẩn về "âm nhạc chuyên nghiệp". Nhờ bản hợp đồng với EMI - một trong những đơn vị thu âm đi đầu thị trường phân phối âm nhạc - "Love Me Do" là ca khúc đầu tiên từ làn sóng chơi nhạc nghiệp dư được phát hành rộng rãi trên các phương tiện truyền thông như radio, đài phát thanh quốc gia và luôn có sẵn tại các cửa hàng băng đĩa lớn. Chính xác thì điều gì làm cho ca khúc trở thành điểm khởi đầu của một "cuộc cách mạng" trong văn hóa?

Kể từ những năm 30, nhạc đại chúng tại Anh chịu ảnh hưởng của âm nhạc Hoa Kỳ và những bộ phim của Hollywood. Và trước sự du nhập mạnh mẽ của rock 'n' roll, các nhà quản lý văn hóa quan ngại về hiện tượng "Hoa Kỳ hóa" văn hóa Anh quốc và các hệ quả chính trị có thể xảy ra từ sự thiếu định hướng trong nhu cầu tiêu thụ văn hóa của quần chúng. Để phụ vụ mục đích chính trị hậu thế chiến và sự thỏa thuận với Hiệp hội Nhạc sĩ (British Musicians' Union), BBC - với vai trò là đơn vị thông tấn phổ cập văn hóa cấp quốc gia - có trong tay "quyền năng" phân phối các nội dung văn hóa và hạn chế các chương trình âm nhạc giải trí. Tầng lớp lao động không tìm thấy mình trong các chương trình văn hóa trên TV. "Rock Around the Clock" (1954) của Bill Haley ra đời đánh dấu sự khởi đầu của rock 'n' roll tại Anh, khoảnh khắc các thanh thiếu niên thuộc tầng lớp lao động bắt đầu có những giá trị văn hóa riêng, đi ngược lại với những gì mà các đơn vị thông tấn quốc gia cung cấp.

Và với tư tưởng "tiêu dùng không giai cấp" (classless consumption) của nền kinh tế tư bản, ngành công nghiệp âm nhạc đã phát hiện ra tiềm năng thương mại của beat music* và bắt đầu khai thác nó mặc kệ nó có phù hợp với mô hình quản lý của nhà nước về vấn đề tiêu thụ văn hóa của quần chúng hay không. Đây không hẳn là sự phát triển có ý nghĩa xã hội của văn hóa đại chúng, mà là cuộc chiến giữa hai phe cầm quyền về sự kiểm soát. Một bên là những người đại diện chính trị của quyền lực nhà nước vì lợi ích của tư bản độc quyền. Bên còn lại là các đế chế tài chính của ngành văn hóa và âm nhạc. Nhưng kể từ khi chính thức được khai thác tại Anh, rock 'n' roll đã được điều chỉnh để phù hợp với chuẩn mực của các chương trình TV bấy giờ: soft rock và phong cách "good boy" chỉnh chu. Sự thay đổi này đã đánh mất những yếu tố ban đầu khiến rock được yêu mến và thay thế "âm nhạc của giới tư sản" trong xã hội lao động.

Các ban nhạc trẻ không thể chơi rock ở các quán rượu, vũ trường, câu lạc bộ,… bởi vì những nơi đó phục vụ đồ uống có cồn và cấm trẻ vị thành niên. Họ cũng không thể chơi rock tại các câu lạc bộ dành cho người trẻ bởi môi trường này nằm dưới sự kiểm soát của cơ quan quản lý giáo dục hoặc các tổ chức tôn giáo. Họ bắt đầu chơi rock tại các quán bar, hầm rượu không được sử dụng. Chơi rock tạo ra một môi trường giải trí mà các thanh thiếu niên thuộc tầng lớp lao động gọi là "của họ", không cần tuần thủ quy định nghiêm ngặt nào ngoài những quy tắc mà họ tự thỏa thuận với nhau. Mặc dù nội dung của các ca khúc rock 'n' roll chỉ đơn thuần là hoạt động giải trí của thanh niên Mỹ nhưng việc chơi rock và bắt chước các thần tượng như Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry hay Carl Perkins,… mang tính khẳng định chỗ đứng của thanh thiếu niên thuộc tầng lớp lao động trong không gian văn hóa. Trong bối cảnh đó, The Beatles và "Love Me Do" xuất hiện và làm sống lại tinh thần rock 'n' roll thuở ban đầu tại Anh với tất cả sự phấn kích trong âm nhạc lẫn thể xác, biểu tượng cho sự nổi loạn của tuổi trẻ giữa thập niên 50.

Sự bùng nổ của "Love Me Do" không còn nằm ở tính giàu cảm xúc, sự thỏa mãn của nội dung và sự đa dạng trong các cấu trúc nghệ thuật, mà nằm ở khả năng các yếu tố này mở ra cho người nghe cơ hội tìm kiếm một cách chủ động các ý nghĩa biểu tượng. Về mặt âm nhạc, "Love Me Do" đã thay đổi quan điểm mang tính kiểu mẫu trong âm nhạc giải trí. Hào quang sân khấu không còn tập trung ở một các nhân mà chia đều cho toàn bộ các thành viên trong một nhóm nhạc. Giờ đây, khán giả không chỉ tập trung chú ý vào một giọng ca mà chiêm ngưỡng toàn bộ nhóm nhạc, cả bốn người đều là những nghệ sỹ trình diễn tuyệt vời. Cái cảm xúc cá nhân giữa khán giả và nghệ sỹ trình diễn dần mờ nhạt, từ "I" (tôi) thành "we" (chúng tôi, chúng ta) và cảm giác được là một phần của cái gì đó to lớn, mang tính cộng đồng ra đời. Với giai điệu đơn giản, đặc trưng của dòng beat music, "Love Me Do" không có gì ngoài sự lặp lại liên tiếp một giai điệu. Nhưng điều bất ngờ ở đây là giai điệu đó tạo ra hiệu ứng thôi miên. "Love Me Do" tạo ra cảm xúc mãnh liệt như bắt gặp motif được lặp lại trong một cuốn tiểu thuyết, những chuyển động lặp lại của vũ công, hay hàng loạt những bức ảnh chụp cùng một địa điểm, một thói quen hằng ngày quen thuộc. Từ đó, người nghe tìm ra sự gợi cảm của "Love Me Do" một cách chủ động bằng cách liên hệ với những chuyển động cảm xúc bên trong chứ không phải bị dẫn dắt bởi gì đó bên ngoài.

Thế nhưng, người nghệ sỹ không cần quá để tâm đến bình diện ý nghĩa đó trong quá trình sáng tạo. Họ chỉ cần mang đến thứ âm nhạc mà khán giả có thể nghe và nhận diện. Như Keith Moon, tay trống của The Who, từng khẳng định:

"Tất nhiên là chúng tôi làm nhạc một cách nghiêm túc, nhưng không cố đưa ra bất kỳ thông điệp gì. Người nghe có thể đến nghe, tìm và mang đi bất kỳ điều gì họ muốn."

Bất kỳ sự xuất hiện trở lại của "Love Me Do" trên bảng xếp hạng là đại diện cho những hồi tưởng về một thời hoàng kim của những năm 60 chứ không đơn thuần vì "cái hay" của sự thầm thương trộm nhớ vu vơ được lặp lại trong giai điệu và ca từ.

---

*Beat music (hay British beat, Merseybeat) là một thể loại nhạc đại chúng, ảnh hưởng từ rock 'n' roll, R&B và pop truyền thống, phát triển ở Liverpool vào thập niên 60 của thế kỷ 20, sau đó lan rộng khắp nước Anh và du nhập đến Hoa Kỳ trong cuộc xâm thực văn hóa Anh. Beat music có sử dụng phổ biến nhịp 4/4. Các nhóm nhạc beat music thường có đội hình đơn giản chủ yếu là guitar (lead, rhythm và bass) cùng với trống, kết hợp với hòa âm và giai điệu bắt tai.