Before Trilogy (1995, 2004, 2013): Khi trò chuyện là một hành trình trải nghiệm cái đẹp
- Feb 14, 2025
- 11 min read
Updated: Jul 10, 2025
Thả thính, trêu ghẹo, dỗ dành, tâm tình, giãi bày, tranh cãi,... đều có thể trở thành một hành trình trải nghiệm cái đẹp. Dựa trên quan niệm của Dewey về thế nào là một cuộc trò chuyện "đẹp", ta có thể xem bản thân đối thoại trong bộ ba phim Before Sunrise (1995), Before Sunset (2004), Before Midnight (2013) là các tác phẩm nghệ thuật. Những cuộc đối thoại đẹp ấy nhắc ta nhớ về cái thú của các cuộc trò chuyện mặt đối mặt trong thời đại của những chiếc màn hình.
Lược sử quan niệm về "cái đẹp"
Các nhà triết học trước Kant tập trung đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Cái đẹp là gì? Cái đẹp nằm ở đối tượng hay trong quan niệm của chủ thể thưởng thức? Plato (427 - 347 TCN) được xem là người đầu tiên nên lên vấn đề cái đẹp trong lịch sử triết học phương Tây. Plato quan niệm cái đẹp trong sự vật là mô phỏng ý niệm "đẹp" và do đó, cái đẹp tuyệt đối chỉ có trong ý niệm. Cái "đẹp" nằm trong ý niệm và được các vật khả giác mô phỏng. Cái đẹp trong nghệ thuật là mô phỏng cái đẹp trong sự vật, do vậy tác phẩm nghệ thuật được xem là "mô phỏng của mô phỏng". Và Plato cho rằng nghệ thuật mang lại nhận thức và hành động đúng đắn mới là nghệ thuật có giá trị. Aristotle (384 - 322 TCN) trong Nghệ thuật thi ca cho rằng mô phỏng nghệ thuật thì sâu sắc và có ý vị triết học bởi nghệ thuật nói về cái "khả nhiên" (cái có thể xảy ra), không phải cái đã xảy ra (cái có thật), do vậy nó làm người ta suy tư.
Kant (1724 - 1804) được xem là người đặt nền móng cho mỹ học hiện đại. Kant không đi tìm "cái đẹp" mà ông đặt vấn đề: Điều kiện để con người nhận thức được cái đẹp là gì? Nói cách khác, làm thế nào để ta nhận thức được cái đẹp? Trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán, Kant đưa ra các điều kiện để đưa ra một phán đoán thẩm mỹ đúng cách:
(1) Không quan tâm đến tồn tại vật chất của đối tượng;
(2) Không căn cứ vào các khái niệm tiền giả định;
(3) Không đánh giá mục đích của tác phẩm;
(4) Cái đẹp đó phải là cảm quan chung có thể chia sẻ được.
Nếu các nhà mỹ học trước đây đặt vấn đề cái đẹp từ đâu mà đến và điều kiện để thưởng thức cái đẹp là gì thì Wittgenstein (1889 - 1951) đặt vấn đề: Giả sử con người có đủ điều kiện phán đoán thì có thể nói về cái đẹp hay không? Chân lý của cái đẹp nằm ở đâu? Là một nhà triết học phân tích ngôn ngữ, ông cho rằng ngôn ngữ thường ngày khó đạt được đến chân lý. Do vậy, khi ta miêu tả nghệ thuật, hay miêu tả cái đẹp, là ta miêu tả ngữ cảnh văn hóa của sự kiện và tri giác của con người. Wittgenstein đã nêu lên vấn đề mang tính chất vấn quan niệm mỹ học của Plato (cái đẹp nằm trong ý niệm) và Kant (cái đẹp bỏ qua bối cảnh). Và bởi vì cái đẹp nằm trong miêu tả, nên con người có thể tạo nên cái đẹp qua ngôn ngữ. Nói cách khác, cái đẹp nằm trong ngôn ngữ.
Nếu mỹ học Kant quan tâm đến tâm thế của chủ thể khi thưởng thức cái đẹp, mỹ học Wittgenstein đặt vấn đề ngôn ngữ có khả năng miêu tả được cái đẹp hay không thì mỹ học Marxism xem xét các điều kiện xã hội chi phối tác phẩm nghệ thuật. Các nhà mỹ học Marxism cho rằng cái đẹp trong nghệ thuật được sản xuất và chi phối bởi nền công nghiệp văn hóa, xem tác phẩm như một loại hàng hóa, do vậy nghệ thuật không được sinh ra một cách thuần túy.
Gadamer (1900 - 2002) là một nhà triết học trường phái thông diễn học. Ông quan niệm thưởng thức thẩm mỹ là một cuộc đối thoại, nghĩa là liên tục đặt câu hỏi với tác phẩm. Tác phẩm có giá trị là tác phẩm tạo nên chất vấn thông qua các trải nghiệm nghệ thuật. Trong quá trình này, kinh nghiệm thẩm mỹ và kinh nghiệm đời sống có mối quan hệ tương quan và ảnh hưởng đến quá trình thưởng thức. Nói cách khác, kinh nghiệm thẩm mỹ về một loại hình nghệ thuật cộng với kinh nghiệm đời sống cá nhân giúp một người có thể thưởng thức tác phẩm theo các mức độ khác nhau. Bên cạnh đó, trải nghiệm nghệ thuật là một "cuộc chơi", nghĩa là bao hàm cả sự tự do và ràng buộc, tự do tưởng tượng nhưng phải tuân theo hình thức của tác phẩm.
Thế nào là một cuộc trò chuyện "đẹp"?
Trong công trình Art as Experience (1934), Dewey đưa ra quan niệm rằng có sự liên tục giữa trải nghiệm tinh tế về các tác phẩm nghệ thuật và các hoạt động, sự kiện hàng ngày. Và để hiểu được tính thẩm mỹ, người ta phải bắt đầu với các sự kiện và bối cảnh của cuộc sống hàng ngày. Trong đó, đối thoại là một trong những trải nghiệm thường ngày mà có thể tạo nên sự thỏa mãn cho con người - một trong những đặc điểm quan trọng của trải nghiệm thẩm mỹ. Dewey cho rằng các cuộc trò chuyện, dù với mục đích tiêu khiển, phô diễn khả năng ngôn ngữ hay một phương thức kết nối thân mật, đều có thể mang tính thẩm mỹ.
Cái xác định một trải nghiệm mang tính thẩm mỹ là sự chuyển hóa của quá trình kéo - đẩy và sự kích thích mang tính hấp dẫn tạo nên những chuyển động để hướng tới một cái kết mang tính toàn vẹn. Nói cách khác, một trải nghiệm được xem là trải nghiệm thẩm mỹ khi nó có cấu trúc phát triển với một tập hợp các đặc trưng cụ thể như sự tích lũy, nhịp điệu, cường độ, sức căng từ quá trình kéo - đẩy, tất cả tạo nên một thể thống nhất. Ngược lại, nếu một trải nghiệm, mà các bộ phận kết nối lỏng lẻo, thiếu cảm giác tích lũy, hoặc không đầu không đuôi, kết thúc một cách không trọn vẹn, đi vào ngõ cụt thì trải nghiệm đó không phải là trải nghiệm thẩm mỹ.
Khi bắt đầu một cuộc trò chuyện, ta chưa hoàn toàn tham gia vào tình huống, cuộc trò chuyện thiếu cảm giác định hướng. Ngược lại, khi hai người thực sự có một cuộc trò chuyện, tạo điều kiện cho cuộc trò chuyện được tiếp tục và phát triển, cả hai có thể cảm thấy một chuyển động bên trong và cảm giác tích lũy được hình thành. Bên cạnh đó, những kỳ vọng nảy sinh trong cuộc trò chuyện có thể tạo ra sức căng cùng nhịp điệu và mang lại cho cuộc trò chuyện cảm giác được định hướng. Mặt khác, một số hành động lời nói có thể giải tỏa sự căng thẳng đã tích tụ, đóng vai trò là những khoảnh khắc tạo nên "sự toàn vẹn" cho cuộc trò chuyện. Lúc này, cuộc trò chuyện dường như có một đời sống riêng, thúc đẩy cả hai tiếp tục tham gia và tiến về phía trước. Trong trường hợp lý tưởng, cuộc trò chuyện không chỉ đơn giản kết thúc tại một điểm ngẫu nhiên mà được hoàn thiện, nghĩa là không phải "chấm dứt" mà là "hoàn thành".
[Cảnh báo] Đoạn sau có tiết lộ nội dung phim
Cảm giác tích lũy & sự kết nối thân mật
Mở đầu Before Sunrise (1995), ta có thể thấy Céline và Jesse có tính cách, sở thích và quan niệm sống tương đối khác biệt. Céline trầm ngâm, có chút u sầu, trong khi Jesse tươi vui và thoải mái hơn trong cuộc sống. Những điều kiện cho cuộc trò chuyện "đẹp" giữa Céline và Jesse dường như không mấy khả quan. Mặc dù tiếp sau đó, cảm giác muốn được tiếp tục nói chuyện với Céline cho thấy Jesse cảm nhận được khả năng có những cuộc trò chuyện bổ ích nếu hai người tiếp tục nói chuyện, Jesse dường như thoải mái hơn với chủ đề về những trải nghiệm vui vẻ. Đối với một số chủ đề nghiêm túc hơn, trước những suy nghĩ sâu sắc của Céline, đôi khi Jesse không thể đáp lời.
Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là họ không hợp nhau. Chủ đề của cuộc trò chuyện đầu tiên chuyển từ du lịch, mối quan hệ giữa họ với cha mẹ cho đến những trải nghiệm thời thơ ấu và thái độ đối với cái chết. Sau đó, cuộc trò chuyện của họ cần một khởi đầu mới và phần Q&A trên xe điện đã tạo ra động lực để tiếp tục cuộc trò chuyện. Từ đó, hai nhân vật đã tiếp tục chia sẻ những chủ đề mang tính cá nhân hơn như cảm xúc dục vọng đầu tiên, trải nghiệm tình yêu,... Sau nụ hôn đầu tiên, họ thoải mái cười đùa và trêu ghẹo lẫn nhau. Quá trình tích lũy đã bắt đầu và tương tác trò chuyện dần trở nên phức tạp hơn. Những thay đổi trong điều kiện trò chuyện là dấu hiệu cho thấy sự gần gũi đang phát triển giữa hai người. Cuối bộ phim, sau những giờ phút giằng xé, Céline và Jesse quyết định sẽ gặp lại nhau sau 6 tháng nữa, họ chia tay với lời hứa sẽ tiếp tục trò chuyện.
Ở Before Sunset (2004), điểm bắt đầu cuộc trò chuyện của hai nhân vật đã hoàn toàn khác. Céline và Jesse gặp nhau trong một hiệu sách ở Paris và chín năm đã trôi qua kể từ đêm ở Vienna. Tuy nhiên, cả hai không gặp khó khăn gì trong việc bắt đầu cuộc trò chuyện. Với những sự tích lũy đã có từ trước, họ thoải mái đừa giỡn và trêu chọc nhau. Do không có nhiều thời gian, các chủ đề trò chuyện cũng thay đổi nhanh chóng nhưng tự nhiên. Những câu chuyện ngắn - dài liên tục đan xen và hòa trộn vào diễn biến chung của cuộc trò chuyện.
Cả hai nhân vật lần lượt chia sẻ những cảm xúc và góc khuất trong cuộc sống riêng suốt chín năm qua. Céline bày tỏ rằng cuốn sách của Jesse đã khiến cô nhận ra mình đã hạnh phúc và "tràn đầy hy vọng" như thế nào vào thời điểm đó so với cô của hiện tại. Và Jesse tiết lộ rằng anh đã viết cuốn sách chỉ để tìm Céline và nghĩ rằng cuộc sống anh có thể đã khác nếu họ gặp lại nhau vào chín năm trước. Lần này, Jesse cũng đề nghị đưa Céline về nhà để hai người có thể tiếp tục nói chuyện cũng như trấn an Céline để cuộc trò chuyện được tiếp tục mặc dù cô đang nổi giận và muốn chấm dứt cuộc trò chuyện. Sau đó, anh lại đi cùng Céline cho đến tận cửa nhà và đề nghị Céline chơi một bản guitar. Họ tận hưởng cảm giác gần gũi mà cuộc trò chuyện trước đó đã tạo ra. Hai người xa lại có thể dễ dàng cảm nhận được sự kết nối khi có chung sở thích, hoàn cảnh hoặc tính cách tương tự. Jesse và Céline xây đắp sự kết nối và thân mật ấy từ những cuộc trò chuyện. Sự tích lũy trong cuộc trò chuyện đã thúc đẩy anh tiếp tục để hoàn thành cuộc trò chuyện chứ không để nó chấm dứt.
Một cái kết trọn vẹn
Một phân đoạn trong Before Sunrise (1995), Jesse cho rằng bất cứ khi nào cuộc trò chuyện của họ chuyển sang mối quan hệ giữa nam và nữ, anh cảm thấy Céline thể hiện thái độ rất thờ ơ, thậm chí là thù địch với đàn ông, Céline đồng ý một phần và nói rằng mặc dù vậy thì việc có được tình yêu của một người đàn ông và việc đáp lại tình cảm đó có ý nghĩa rất lớn đối với cô bởi vì "mọi thứ chúng ta làm trong cuộc sống không phải là cách để được yêu thương nhiều hơn một chút sao?" Đáp lại, Jesse cho rằng anh ấy sẽ ra đi trong hạnh phúc hơn khi biết rằng bản thân thực sự giỏi một điều gì đó thay vì chỉ có một mối quan hệ tốt, đầy sự quan tâm. Sau khi kể câu chuyện về một người đàn ông 52 tuổi, sau khi theo đuổi sự nghiệp cả đời thì nhận ra ông cố gắng chẳng vì ai, chẳng vì điều gì. Cuối cùng, Céline nói rằng: "Nếu có điều kỳ diệu nào đó trên thế giới này, thì đó phải là nỗ lực hiểu ai đó, chia sẻ điều gì đó. Dù biết là việc đó gần như không thể thành công nhưng ai quan tâm. Câu trả lời phải nằm trong nỗ lực đó." Rồi cả hai tận hưởng những giây phút im lặng bên nhau. Với góc nhìn của Céline, cuộc trò chuyện của cả hai đã đi đến hồi kết, hoàn thành trọn vẹn - tạo nên một khoảnh khắc thẩm mỹ.
Trong Before Sunset (2004), càng về cuối phim, cuộc trò chuyện giữa Céline và Jesse càng đạt đến một mức độ tương tác và cường độ mới. Phân đoạn bùng nổ cảm xúc trên xe có thể được xem là một khoảnh khắc được tích lũy từ cuộc trò chuyện liên tục kéo dài. Sau đó, Jesse đưa Céline về nhà và đề nghị cô chơi một bản guitar. Céline bắt đầu bài hát, Jesse lắng nghe với một nụ cười hạnh phúc trên môi. Jesse dường như hòa nhập một cách tự nhiên vào cuộc sống của Céline. Mọi thứ trở nên thoải mái và dễ chịu trở lại sau sự hỗn loạn trong xe. Cuối cùng, Jesse nói rằng anh nhận ra anh sẽ lỡ chuyến bay. Sự căng thẳng tích tụ trong cuộc trò chuyện bắt đầu tự giải phóng và đưa đến một loại "kết thúc trọn vẹn".
Trong phần kết của Before Midnight (2013), sau bữa ăn với bạn bè, Céline và Jesse cùng nhau rời biệt thự đến một khách sạn gần đó. Họ trò chuyện trong bầu không khí ấm cúng và Céline nhận thấy thật kỳ lạ và thú vị khi có "một cuộc trò chuyện về điều gì đó khác ngoài việc lên lịch ăn uống và làm việc". Nhưng rồi cuộc trò chuyện thật sự giữa hai nhân vật lại diễn ra dưới hình thức một cuộc đấu khẩu. Mặc dù có nhiều khoảnh khắc "yên bình" trong khi tranh cãi, cả hai vẫn gặp khó khăn để có tiếng nói chung về bất kỳ vấn đề gì. Khi đó, cuộc trò chuyện dần chuyển từ mục đích kết nối thân mật sang phô diễn. Nói cách khác, cả hai đều cố gắng dùng những lời gai góc để làm tổn thương đối phương, để giành phần thắng về mình. Mọi hành động lời nói dường như đều lệch hướng và rất khó để kết nối với đối phương. Cuối cùng, Céline và Jesse đã làm lành. Kết thúc này gợi ra nhiều suy tư tùy thuộc vào lập trường cá nhân của người xem về "cuộc chiến" trước đó. Và do đó, không thể xem là một kết thúc trọn vẹn. Thế nhưng, chẳng phải tình yêu, trên thực tế, là như vậy sao?
Kết
Theo Dewey, trải nghiệm thẩm mỹ là trải nghiệm về một đối tượng hoặc sự kiện mà chúng ta hoàn toàn tham gia, tạo nêm cảm giác thống nhất và hòa nhập trong cuộc sống của chúng ta. Trải nghiệm thẩm mỹ không chỉ giới hạn ở nghệ thuật, mà có thể tìm thấy trong mọi khía cạnh của cuộc sống con người. Với quan điểm đó, ta đã khám phá cuộc trò chuyện giữa Céline và Jesse như một hành trình trải nghiệm cái đẹp. Các cuộc trò chuyện đẹp, với những cảm giác rõ ràng về sự bắt đầu, sự vận động và sự kết thúc một cách trọn vẹn, dường như ngày càng khan hiếm trong thời đại công nghệ, khi con người dành phần lớn thời gian giao tiếp qua màn hình.
If there’s any kind of magic in this world, it must be in the attempt of understanding someone, sharing something. I know it’s almost impossible to succeed… but who cares, really? The answer must be in the attempt.
Comments