Days of Heaven (1978): Khoảng cách địa vị được khắc họa tài tình bằng hình ảnh và âm nhạc

"Days of Heaven" của đạo diễn Terrence Malick nổi danh với những khung hình tuyệt đẹp được quay vào khung giờ vàng (golden hour hay magic hour), lúc hoàng hôn và hừng đông. Trong khoảng thời gian này, bóng của chủ thể đổ mềm mại, màu trời với những tia sáng cuối cùng tạo nên những gam màu phảng phất nỗi buồn của mất mát và sự cô đơn vô định. Bằng cách sắp đặt con người trong khung cảnh thiên nhiên, đạo diễn Terrence Malick và đạo diễn hình ảnh Néstor Almendros cho người xem một hành trình khám phá sự hiện diện mong manh của con người trên một chân trời trống trải. Việc đặt các nhân vật chính là con người nhỏ bé trong khung hình thiên nhiên rộng lớn cho thấy sự bất lực của họ trước sự vận động của thế giới, chu kỳ của tự nhiên và cái chết.

Days of Heaven (1978)

Directed and written by Terrence Malick

Cinematography by Néstor Almendros/Haskell Wexler

Edited by Billy Weber

NGÔI NHÀ SỪNG SỮNG GIỮA CÁNH ĐỒNG

Ngoài bốn nhân vật chính - Bill, Abby, Linda và Ông chủ - bộ phim còn hiện diện một nhân vật khác có vai trò quan trọng không kém, đó là ngôi nhà của Ông chủ nông trại. Đó là một ngôi nhà cao chót vót, nằm biệt lập đầy kiêu hãnh trên cánh đồng lúa mì bát ngát đang vẫy gọi ở đồng bằng Texas. Ngôi nhà là hình ảnh đại diện cho sự sung túc và địa vị của Ông chủ nông trại, mối quan hệ của anh ta với những người làm công trên cánh đồng và cái giá của tất cả những thứ đó - sự cô đơn.

Trong phân cảnh đoàn tàu chở người lao động nhập cư tiến vào nông trại, bóng dáng ngôi nhà xuất hiện từ đằng xa. Kể từ đó ngôi nhà trở thành hỉnh ảnh "đóng khung" mọi hoạt động diễn ra trên cánh đồng. Trong phân cảnh tiếp theo, thoạt nhìn sẽ giống như ngôi nhà của Ông chủ và khu sinh sống của nhân công đối diện với nhau nhưng thật ra, Ông chủ lại nhìn họ từ đằng sau giống như đang giám sát cuộc sống của họ. Với góc quay toàn cảnh rộng, tuy chỉ nằm ở phần hậu cảnh nhưng chiếc áo sơ mi của Ông chủ đóng vai trò như điểm hút mắt, hướng sự tập trung của người xem về phía ngôi nhà. Trong lúc đó, tiền cảnh lại đầy ắp những hoạt động lộn xộn của nhóm người lao động. Trái ngược với âm thanh nhộn nhịp của nhóm người lao động là không gian yên ắng trong cảnh quay cận hơn của ngôi nhà, đến mức ta nghe được tiếng gãy giòn của trái táo trên tay Ông chủ. Trong phân cảnh Abby quyết định kết hôn cùng Ông chủ, ta có thể thấy không gian sinh hoạt của nhân công gồm nhà cửa, ao hồ và được điểm xuyến với hoạt động của con người. Ngược lại, ngôi nhà của Ông chủ nằm tách biệt, lửng lơ, trơ trọi giữa cánh đồng. Phân cảnh không chỉ mô tả hành động đơn giản của những người công nhân đến trang trại, mà qua tổ chức không gian - bối cảnh và sử dụng âm thanh, Malick nhắc nhở người xem về khoảng cách địa vị của Ông chủ so với những người lao động mà anh ta đang bóc lột để biến mình trở thành người giàu nhất vùng.

KHOẢNG CÁCH ĐỊA VỊ TRÊN CÁNH ĐỒNG

Khoảng cách địa vị này được các nhân vật nhận thức như thế nào?

Buổi chiều nọ, trong lúc rượt đuổi một con công, Abby vô thức tiến về phía ngôi nhà sừng sừng trên nền trời lúc chạng vạng. Ông chủ đang nằm dưới nền cỏ, đột nhiên ngồi dậy và bất ngờ xuất hiện trong khung hình như đã chờ sẵn. Anh trò chuyện cùng Abby, kéo gần khoảng cách để tiếp cận cô. Ngôi nhà vẫn chiếm phần lớn khung hình thể hiện sự tự hào về sự giàu có của anh ta. Đêm buông, cửa sổ sáng đèn của phòng ngủ ở tầng trên của ngôi nhà nổi bật như một ngọn hải đăng trong đêm - nơi mà Bill nhìn từ bên dưới một cách khao khát. Người Nông dân và nhân viên kế toán của anh ta ngồi trên một chiếc bàn, chiếc ghế dài và chiếc ô sang trọng, trái ngược hoàn toàn với những vùng đồng bằng xung quanh; họ ngắm nhìn người lao động qua chiếc kính viễn vọng. Con bù nhìn đứng sừng sững trên khung cảnh biệt lập hay chiếc vọng lâu cùng chiếc rèm trắng nằm một mình ở giữa hư không là cách người giữ địa vị cao làm cho người khác biết đến sự hiện diện của mình - một sự hiện diện cô đơn.

Còn với những người lao động thì sao?

Khi Bill bước vào ngôi nhà trong khi Abby và Ông chủ đi hưởng tuần trăng mật, một khung cảnh yên tĩnh nhưng ẩn trong đó là sự lo lắng sục sôi và căng thẳng khi Bill. Anh lén lút mở cửa như một tên trộm, tiến vào hành lang và di chuyển vào bên trong. Chuyển động của máy ảnh linh hoạt theo những chuyển động của Bill, xen kẽ những cảnh theo góc nhìn của anh ta: bố cục trang trọng, cứng nhắc của ngôi nhà. Sau khi trở thành vợ của ông chủ nông trại, Abby và Linda bắt đầu bằng lòng tiếp nhận nền học thức và văn hóa của tầng lớp trên thông qua việc đọc sách, vẽ vời và đó là lúc Bill nhận ra Abby đã dần yêu Ông chủ. Góc nhìn của chúng ta về không gian được phủ lên bằng góc nhìn của Bill với tư cách là người yêu của Abby cũng như thể hiện rõ độ sâu sự phân chia giai cấp trong nông trại.

ÂM NHẠC

Khoảng cách địa vị cũng được Malick diễn tả bằng âm nhạc qua hai tác phẩm chính: "Aquarium" và "Swamp Dance". "Aquarium" (tạm dịch: Thủy cung) là khúc thứ bảy trong tổ khúc "Le Carnaval des animaux" (tạm dịch: Lễ hội muông thú) gồm 14 khúc của nhà soạn nhạc người Pháp, Camille Saint-Saëns. "Aquarium" đại diện cho tầng lớp thượng lưu, những người có học thức và của cải. Trong khi đó, "Swamp Dance" (tạm dịch: Vũ điệu đầm lầy) là một ca khúc mang âm hưởng nhạc Cajun - giai điệu đồng ca có nguồn gốc từ vùng đông nam nước Mỹ - ám chỉ tầng lớp lao động, những con người giản đơn, không học thức, hàng ngày chỉ biết làm việc.

"Aquarium" xuất hiện trong phân cảnh mở đầu với những bức ảnh của người dân lao động đầu thế kỷ 20 giới thiệu bối cảnh văn hóa và lịch sử của phim. Trong số đó có các tác phẩm của Lewis Hine, nhiếp ảnh gia với những tác phẩm thể hiện điều kiện xã hội và kinh tế của lao động trẻ em và người nhập cư vào đầu thế kỷ XX. Tấm ảnh cuối cùng của đoạn mở đầu là chân dung của Linda, một trong những nhân vật chính, người lồng tiếng dẫn chuyện cho bộ phim. Tiếp theo đó là phân đoạn ngài tổng thống đi ngang nông trại, bộ ba vẫy tay và chiêm ngưỡng cuộc sống thượng lưu mà họ chưa thể chạm tay tới. Và sau khi thừa kế gia tài của Ông chủ, Abby muốn cho Linda một nền giáo dục mà cô hàng mong ước nhưng Linda từ chối cơ hội bước chân vào giới thượng lưu, cô bỏ trốn với người bạn cô quen khi còn ở trên nông trại.

Ý nghĩa của "Aquarium" không chỉ dừng lại ở đó, Malick đã cài cắm ý tưởng về thủy cung trong chính cánh đồng lúa mì. Trong một phân cảnh hạnh phúc của đôi vợ chồng, Ông chủ nông trại xếp đá thành hình chiếc thuyền và chỉ cho Abby xem. Sau vụ cháy, bộ ba chạy trốn khỏi nông trại bằng đường sông và hai bên bờ là những người đang quan sát họ. Cánh đồng lúa mì nhảy múa trong gió như những con sóng ngoài đại dương chính là thủy cung của Ông chủ. Cuộc sống của những người nông dân là thứ anh ta chỉ đứng từ xa ngắm nhìn. Sau cuộc hôn nhân, bốn người bắt đầu chuối ngày hạnh phúc ngắn ngủi trên cánh đồng, đó là lúc ông chủ tham gia vào thế giới ảo, không có thật.

So với "Aquarium" xuất hiện trong những khung hình tĩnh, "Swamp Dance" lại đầy màu sắc và chuyển động. Người lao động vui chơi giải trí với âm nhạc của họ. Trong khi đó, Bill chỉ nhìn họ từ xa, không tham gia vào cuộc vui vì đang bận suy tư để thoát khỏi cuộc sống lao động chân tay. Trái lại, Linda và Abby thì hòa mình vào điệu nhảy vì cả hai đều không quan tâm đến địa vị hay sự giàu sang. Đó là nơi người lao động được sống là chính mình.

Việc kể lại câu chuyện trong "Days of Heaven" dưới góc nhìn của cô bé Linda 12 tuổi những tình huống và phần lời thoại vô cùng tối giản, Terrence Malick đã tận dụng tối đa những khung hình để truyền tải tâm tư và những biến đổi trong tình cảm của các nhân vật, mà nổi bật ở đây là nhận thức của họ về địa vị của bản thân và khoảng cách địa vị hiện rõ trong những ngày hạnh phúc ngắn ngủi trên cánh đồng.