Enjolras của Victor Hugo và nguyên mẫu Chúa Jesus

(Lưu ý: Những diễn giải về hình ảnh Chúa Jesus trong bài nằm trong phạm vi các ý nghĩa văn hóa mà không liên quan đến niềm tin tôn giáo hay tái hiện lịch sử. Các nhà sáng tạo nghiên cứu những diễn giải về hình ảnh Chúa Jesus và giữ lấy quyền tự do sử dụng các khía cạnh của khuôn mẫu trong hệ quy chiếu cho quá trình sáng tác.)

Văn hóa chịu ảnh hưởng của hệ thống tôn giáo chi phối đến mức dù các nhà văn có tán thành tín điều hay không, các giá trị và nguyên tắc của các tôn giáo ấy không tránh khỏi việc cung cấp dữ liệu cho tác phẩm văn chương. (Thomas C. Foster)

Hình ảnh Chúa Jesus (Christ figure) được xem là một trong những nguyên mẫu thần thoại (mythological archetype) quen thuộc trong nền văn minh phương Tây. Trong "Những người khốn khổ" của Victor Hugo, ta thường bàn nhiều về sự "giằng co" giữa những điều răn của Cựu Ước và giáo lý của Tân Ước được thể hiện qua cặp nhân vật chính - phản diện, Jean Valjean và Javert. Trong khi đó, nguyên mẫu Chúa Jesus lại được Victor Hugo ẩn trong một nhân vật ít được biết đến hơn: chàng sinh viên Enjolras - thủ lĩnh của nhóm A-B-C, nhóm những sinh viên ủng hộ cách mạng.

SỰ TRINH BẠCH, CÔNG LÝ VÀ CÔNG BẰNG

"Nếu một thiếu nữ lẳng lơ của quảng trường Cambrai hay phố Saint-Jean-de-beauvais bắt gặp khuôn mặt mới ra trường trung học đó, cái lưng kiếm đồng xinh xắn đó, những hàng mi dài hung hung đó với đôi mắt xanh lơ, với mái tóc bù phất phơ trước gió, với đôi má hồng tươi, đôi môi trong trắng, hàm răng ngon lành, mà đâm ra thèm muốn cái bình minh ấy và định lấy sắc đẹp của mình thử chàng, tức khắc một cái nhìn lạnh lùng và dữ tợn sẽ chỉ cho cô nàng trông thấy ngay cái vực chia cách và dạy cho cô nàng chờ lầm tiên đồng lẳng lơ của Beaumarchais với tiên đồng ghê gớm của Ézéchiel."

(Victor Hugo - Những người khốn khổ

Phần 3: Marius

Quyển IV: Những người bạn của A-B-C

I - Một nhóm suýt có tên trong tuổi trong lịch sử)

Đấng Kito là một nguyên mẫu trinh bạch, không có tội lỗi và tránh xa mọi dục vọng của trần thế. Sự thuần khiết đó được Hugo thể hiện qua dáng vẻ và suy nghĩ của Enjolras. Hugo đã vẽ nên một Enjolras đẹp tựa thiên thần, nhưng thờ ơ với những đam mê trần tục của thanh niên bấy giờ, tưởng như "… không biết ở trên trái đất này có một sinh vật gọi là phụ nữ". Hugo so sánh Enjolras với những hình mẫu hàng đầu của nền cộng hòa là Gracchus của La Mã và Saint-Just của Pháp với giọng nói mạnh mẽ, rúng động, tựa "ngôn ngữ một thần tụng". Enjolras, "vừa là giáo sĩ, vừa là chiến sĩ", đã sống với một mục tiêu, một sứ mệnh duy nhất là dẫn dắt nước Pháp đến một nền cộng hòa giống như Chúa Jesus đã dẫn dắt con người trở về thiên quốc.

Trong khi đó, công lý và công bằng được thể hiện qua hành động dứt khoát với kẻ thù. Enjolras đã thực thi công lý theo lý tưởng của mình. Chàng đã bắn chết Le Cabuc ngay sau khi tên này bắn chết một ông lão gác cổng. Hugo nhấn mạnh đó không phải là tội ác mà là hình phạt cho một tên sát nhân, "…giống như pho tượng của nữ thần Themis,… một diện mạo vừa phẫn nộ, vừa đoan trang, theo con mắt người đời trước thì đúng là biểu tượng của công lý." Nhưng bản thân Enjolras cũng nhận thức được rằng giết người ở đâu cũng là tội ác, "bức bách phải làm việc ấy nhưng rất ghê tởm, tôi cũng đã luận tội tôi rồi…". Hugo đã tạo nên một Enjolras thực thi công lý và công bằng nhưng theo một cách mang tính đánh đổi rất con người, "vừa là người tăng thánh, vừa là vai đao phủ".

ĐIỀM NHIÊN TRƯỚC CÁI CHẾT & HÌNH ẢNH CHẾT TRÊN THẬP TỰ

"Bị tước vũ khí và đứng bất động, Enjolras có một vẻ lẫm liệt đáng sợ, trấn áp mọi sự hỗn loạn, xôn xao. Là người duy nhất không bị thương tích, mình đầy máu, uy nghi, quyến rũ, ánh mắt bình tĩnh đầy quyền uy như xương đồng da sắt, anh thanh niên ấy buộc đám người bừng bừng sát khí kia phải giết mình một cách đầy kính nể. Vẻ kiêu hãnh của chàng lúc ấy càng làm cho chàng đẹp lộng lẫy.... Sau này, trước tòa án binh, một nhân chứng đã nói: "Trong bọn bạo động có một người mà tôi nghe người ta gọi là Apollo tái thế. Một quốc dân quân đương giơ súng nhắm vào Enjolras, chợt hạ xuống mà than: "Hình như tôi sắp bắn một đóa hoa."

(Victor Hugo - Những người khốn khổ

Phần 5: Jean Valjean

Quyển I: Chiến tranh giữa bốn bức tường

XXIII - Đôi bạn kẻ đói người say)

Hugo đã khắc họa cái chết của Enjolras tương đồng với cái chết của Chúa Jesus: điềm tĩnh trước cường quyền, chấp nhận bị hành quyết. Là thủ lĩnh của cuộc nổi dậy tháng 6 năm 1812 chống chế độ quân chủ tại Pháp, sau khi Vệ binh Quốc gia tấn công và đàn áp, Enjolras biết rõ kết cục rằng tất cả sẽ chết và cuộc nổi dậy sẽ chẳng đạt được kết quả gì. Vào giây phút ấy, chàng đứng trước chiến lũy và tỏ bày chắc nịch về một tương lai tươi sáng, không còn chiến tranh, "…cái ngày mà tất cả sẽ là hòa mục, là dịu dàng, là ánh sáng, là vui, là sống, cái ngày ấy không xa. Và chính muốn nó đến mà chúng ta sắp sửa hi sinh đây." Enjolras chấp nhận cái chết để mở ra hy vọng cho người dân Pháp cũng như Chúa Jesus đã hy sinh để mang lại sự cứu rỗi cho trần thế. Khi bị giải đến trước tổng trấn Pilatus và được hỏi: "Ngươi có phải là vua dân Do Thái không?", Chúa Jesus đã điềm tĩnh trả lời: "Ngài nói vậy thì chính là như vậy." Enjolras, khi được hỏi: "Có phải chính anh đã giết viên đội pháp binh không?", cũng khảng khái đáp lời: "Phải." trước nòng súng của Vệ binh Quốc gia.

Hình ảnh Chúa Jesus trong Enjolras còn thể hiện ở hành động và phản ứng của những người chứng kiến cái chết của chàng. Ngay trước lúc Enjolras bị bắn, một thành viên của A-B-C, không có lý tưởng, chỉ biết ăn chơi chè chén, trái ngược hẳn với Enjolras là Grantaire tỉnh dậy từ cơn say, đến bên Enjolras và xin được cùng chia sẻ số mệnh với chàng. Bỏ lại sự hoài nghi về cách mạng trong quá khứ, Grantaire tin vào Enjolras và tin vào lý tưởng mà Enjolras đấu tranh. Enjolras nắm lấy tay Grantaire và mỉm cười, rồi hai người bị Vệ binh Quốc gia bắn chết. Tình tiết tương tự cũng xảy ra trong Kinh Thánh. Khi Chúa Jesus bị treo trên cây thập tự, một trong hai người tên trộm bị hành hình cùng với Ngài đã nói: "Hãy nhớ đến tôi khi ngài về vương quốc của ngài." Bỏ lại quá khứ đầy tội lỗi, tên trộm tuyên xưng niềm tin vào sự cứu rỗi của Thiên Chúa, và Chúa Jesus đáp lời anh ta rằng: "Hôm nay anh sẽ ở với tôi trên thiên đàng." Sau khi Chúa Jesus tắt thở, một viên đại đội trưởng đã thốt lên: "Quả thật ông này là Con Thiên Chúa!", tương tự như như tên quốc dân quân đã hạ thấp súng trước Enjolras mà than rằng: "Hình như tôi sắp bắn một đóa hoa."

Đặc biệt, hình ảnh Enjolras hy sinh sau tám phát đạn gợi lên hình ảnh Chúa Jesus chết trên thập tự. Hugo đã miêu tả cái chết của Enjolras như sau: "Tám phát đạn xuyên người Enjolras. Chàng vẫn đứng tựa vào tường như đạn đã đóng đinh người chàng vào đấy. Duy đầu chàng gục xuống." Dáng vẻ khi chết của Enjolras tương tự như hình hài bị đóng đinh trên thập tự của Chúa Jesus: thẳng người và gục đầu. Không những thế, vì sao Enjolras lại chết với tám phát đạn trên người mà không phải là con số nào khác? Số 8 trong Kinh Thánh cũng đại diện cho sự phục sinh, khởi đầu mới, sự cứu rỗi và sự vĩnh hằng; đặc biệt 888 tượng trưng cho Đấng Cứu Thế. Enjolras không sống lại như Chúa Jesus nhưng lý tưởng của chàng sẽ tái sinh trong tư tưởng của những người đã và đang đấu tranh cho nền cộng hòa.

Là một nhân vật đại diện cho hi vọng và công lý, Enjolras được Victor Hugo xây dựng dựa trên nguyên mẫu Chúa Jesus với hai điểm tương đồng chính: sự trinh bạch và hành động hy sinh vì lý tưởng. Tuy vậy, chàng thủ lĩnh của A-B-C cũng có một vài nét tính cách và hành động trái ngược với hình ảnh giản dị, thành thiện của Đấng Kito. Chàng quyến rũ, cương trực, mạnh mẽ, nghiêm nghị, đôi khi khá đáng sợ, và cũng có những giây phút giận dữ, tàn bạo. Điều đó cho thấy khía cạnh con người của chàng và những gì mà con người phải đánh đổi để có được một cuộc sống ấm no, một tương lai tươi sáng cho thế giới.