Vì sao Gatsby mãi là Mr. Nobody from Nowhere (Quý-ngài-ất-ơ-nào-đó-từ-đâu-tới) ?

Nhiều học giả xem "The Great Gatsby" là một phiên bản phúng dụ từ sử thi Odyssey của Home và so sánh giọng nói của Daisy với Siren - một sinh vật đại diện cho cám dỗ và ham muốn. Tương tự như giọng hát của các Siren, giọng nói của Daisy có một sức hút lạ kỳ đối với các nhân vật nam trong tác phẩm, đặc biệt là với Nick và Gatsby. Ngoài những đặc tính vật lý tạo nên "cái đẹp" trong giọng nói của Daisy, điều gì khiến Gatsby ngày đêm nhung nhớ và khao khát khôn nguôi giọng nói ấy?

"Gatsby quay sang tôi với dáng điệu cứng nhắc:

- Tôi không thể nói gì được trong căn nhà này, old sport.

- Tôi để ý Daisy có một giọng nói thật hững hờ - tôi nói.

- Giọng nói chứa đầy… - tôi ngập ngừng.

- Giọng nàng chứa đầy mùi tiền - Gatsby đột ngột tiếp lời.

Đúng thế. Vậy mà trước đây tôi đã không hiểu ra. Giọng của Daisy đúng là đầy mùi tiền - nó chính là thứ tiếng trầm bổng đầy mê hoặc, leng keng thánh thót như tiếng nhạc. Nơi cung điện trắng cao chót vót, có nàng công chúa lá ngọc cành vàng con vua ngự trị. "

Giọng nói của Daisy không chỉ gợi nhớ đến tiền tài và sự quyến rũ vô tận của thế giới thượng lưu mà còn thế hiện sự thịnh vượng của một giai cấp trong nền kinh tế và đặc quyền của họ trong xã hội. Dưới góc nhìn triết học của Aristotle, cách miêu tả đầy tinh tế này cho người đọc cái nhìn sâu sắc về mâu thuẫn giai cấp. Theo Aristotle, giọng nói là biểu hiện trực tiếp bản thể, tính chính danh, sự tồn tại xác thực một người. Do đó, giọng nói của Daisy đại diện cho một loại bản thể của giai cấp (class ontology) , xác thực một người thuộc tầng lớp quý tộc (aristocracy*). Fitzgerald cụ thể hóa địa vị kinh tế xã hội và sự kế thừa của tầng lớp thượng lưu, đánh dấu nàng là người có vai vế, bản chất giàu có và được gọi là "lá ngọc cành vàng". Lý thuyết này của Aristotle chi phối cách Fitzgerald xây dựng tính chính danh của Gatsby trong một xã hội mà sự giàu có của dòng dõi trâm anh thế phiệt khác biệt hoàn toàn với sự giàu có của những cá nhân mới nổi.

Một tác phẩm nghệ thuật nguyên bản kết tinh từ sự sáng tạo của người nghệ sĩ, có được sự công nhận, có tính chân thực (authenticity), khác biệt với những bản sao ra đời nhờ sản xuất hàng loạt (mechanical reproduction). Sự khác biệt này được định nghĩa bằng khái niệm "aura" - lịch sử hình thành độc nhất vô nhị của một tác phẩm. Giọng nói của Daisy, như một tác phẩm nghệ thuật, có được sự công nhận thông qua việc kế thừa dòng máu quý tộc và được nuôi dạy trong môi trường nhiều đặc quyền của giới thượng lưu. Đó chính là thứ mà Gatsby khao khát từ giọng nói đầy mê hoặc của Daisy, là thứ mà Gatsby cố gắng xây dựng để đường hoàng bước chân vào giới thượng lưu.

Gatsby che giấu xuất thân bần hàn của mình và tái tạo bản thân theo hình ảnh của người "cha nuôi", bắt chước phong thái quý tộc và bịa ra câu chuyên về gia cảnh - chính là cái "aura" - để làm minh chứng cho danh tính mới của mình. Gatsby xây dựng biệt thự của mình mô phỏng theo hình ảnh của một số khách sạn nổi tiếng gồm các gian phòng và nội thất sang trong, đầy tính nghệ thuật. Tính chân thực trong thời đại sản xuất hàng loạt có thể bị làm giả, dẫn đến sự khác biệt giữa bản gốc và bản sao không thể xác định bằng mắt thường. Các bản sao ra đời từ quy trình sản xuất hàng loạt đã tạo nên sự hào nhoáng giúp Gatsby ngụy trang tính chân thực của mình.

Thế nhưng, sự giàu có, xa hoa mà Gatsby đang có vẫn không thể che giấu nguồn gốc bản thể thấp kém của mình trong mắt Tom và những thành viên của giới quý tộc chính hiệu. Tom nhận xét về sự vụng về và không chân thực trong ngôn từ của Gatsby, chỉ ra một trong những xung đột trung tâm của tác phẩm: sự lịch thiệp của Gatsby và tính chính danh trong tầng lớp thượng lưu của anh. Như Nick nhận xét về Gatsby "cách nói trang trọng màu mè đến lố bịch" để lại "cảm tưởng mạnh mẽ rằng những lời lẽ mà anh ta nói ra đều được lựa chọn cẩn thận". Không giống như Daisy, cách nói chuyện của Gatsby lại tạo nên phản ứng ngược, tiết lộ xuất thân thấp kém của mình và làm cho vẻ ngoài thượng lưu của anh trở nên không chân thực. Một mặt, tác phẩm của Fitzgerald cho thấy cách tầng lớp thượng lưu được tạo ra và duy trì, một trật tự xã hội dựa trên tính chính danh của tầng lớp. Mặt khác, tác giả cho thấy quá trình trật tự này bị đe dọa và dần bị thay thế bởi động lực xây dựng danh tính của những người không có xuất thân địa vị cao.

Sau Thế chiến I, sản xuất hàng loạt tạo điều kiện cho sự dân chủ hóa trong tiêu dùng và thời trang. Cho đến thời điểm đó, thời trang vẫn là đặc quyền của một bộ phận nhất định trong xã hội, nhưng việc các nhà thiết kế sản xuất hàng loạt các mẫu quần áo với kích cỡ và kiểu dáng khác nhau khiến những bộ cánh đắt đỏ trước đây thâm nhập vào tầng lớp lao động với giá cả phải chăng. Sự phân chia kinh tế, thứ biểu thị danh tính trong xã hội, ngày càng trở nên mỏng manh. Ta không thể phân biệt trâm anh thế phiệt với một người lao động bình thường qua vẻ ngoài của họ. Từ đó, giới nhà giàu không còn công chúng xem là những người vượt trội về văn hóa. Địa vị ưu tú và quyền lực xã hội của họ đang bị đe dọa bởi hiện tượng sản xuất hàng loạt vì cái "aura" của họ ngày càng mờ nhạt và không thể phân biệt được với hàng vạn kẻ bắt chước hoặc mạo danh.

Tuy vậy, sự phô trương về mặt tình cảm hay vật chất của Gatsby cũng không chiếm được tình cảm của Daisy, nàng không thể rời khỏi sự giam cầm của tầng lớp cũ, nơi mà sự thừa kế tiền tài và quan trọng hơn là cái "gốc gác" tạo nên địa vị xã hội của một người. Cuối cùng, quyền lực xã hội vẫn thuộc về tầng lớp quý tộc chính gốc và kết quả là Gatsby bị nghiền nát dưới sức nặng của một danh tính giả, không được công nhận.

Lúc đó Daisy đang bị cảm khiến cho giọng nói của nàng càng trở nên khàn hơn và càng thêm duyên dáng hơn bao giờ hết. Gatsby bàng hoàng nhận ra sự tươi trẻ và cái bí ẩn đã được giam cầm gìn giữ trong sự giàu sang, sự tươi thắm của biết bao nhiêu áo quần, và Daisy, sáng lấp lánh như ánh bạc, đầy an toàn và kiêu hãnh lên trên tất cả những vật lộn gay gắt của người nghèo.

---

*Thuật ngữ "tầng lớp quý tộc" (aristocracy) dùng để chỉ một tầng lớp thượng lưu, được sinh ra và thừa kế khối tài sản lớn để điều hành đất nước. Ngoài ra, thuật ngữ này còn chỉ những người được thừa kế khối tài sản, chiếm phần lớn và quan trọng trong nền kinh tế xã hội, không giới hạn ở những người nắm giữ vị trí trong chính phủ. Trong phạm vi bài viết, "tầng lớp quý tộc" hay "tầng lớp thượng lưu" (upper-class) chỉ giới trâm anh thế phiệt ("old money") - những người thừa kế khối tài sản lớn và có những đặc quyền chính trị nhất định trong xã hội Hoa Kỳ.