Théophile Gautier đã tạo ra "Giselle" từ những áng văn của Heinrich Heine và Victor Hugo thế nào?

"Giselle", với tựa gốc là "Giselle, ou les Wilis" (tạm dịch: Giselle và các Wili) là một vở ballet lãng mạn với libretto (kịch bản) được chắp bút bởi Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges và Théophile Gautier, công diễn tại Pháp vào tháng 6 năm 1841. Vở ba lê là câu chuyện tình lãng mạn nhưng bi thảm của một cô nông dân trẻ đẹp, say mê khiêu vũ đã phải lòng anh chàng tên Loys - thân phận giả của nhà quý tộc Albrecht. Về sau, khi thân phận của Albrecht bị Hilarion - người thầm yêu Giselle - làm bại lộ và cùng lúc biết được Albrecht đã được hứa hôn với một người môn đăng hộ đối, Giselle chết vì đau lòng và được các Wili hồi sinh trong đêm. Các Wili đã bắt gặp Hilarion và buộc anh chàng nhảy múa cho đến chết, sau đó tiếp cận Albrecht với mục đichz tương tự. Nhưng tình yêu và lòng vị tha của Giselle đã chiến thắng sức mạnh của các Wili và bảo vệ được sự sống của Albrecht.

Giselle (1841)

Choreographer by Jean Coralli & Jules Perrot

Music by Adolphe Adam

Librettoby Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges & Théophile Gautier

Những vở ballet chuyển thể từ văn học như "Sleeping Beauty" (Người đẹp ngủ trong rừng, 1890), Nutcracker (Kẹp Hạt Dẻ, 1892) hay Cinderella (Cô bé Lọ Lem, 1893) đều có phần libretto trung thành với bản gốc. "Giselle" là một quá trình chuyển thể phức tạp hơn với hai nguồn cảm hứng chính - truyền thuyết về các Wili được Heinrich Heine ghi lại trong tuyển tập "Elementargeister" (tạm dịch: Những yếu tố tâm linh) xuất bản năm 1837 và tác phẩm "Fantômes" (tạm dịch: Bóng ma), trích trong tập thơ Les Orientales (tạm dịch: Phương Đông) xuất bản năm 1828 của Victor Hugo - thêm vào đó là sự sáng tạo của librettist (biên kịch) Théophile Gautier.

Heinrich Heine, với niềm yêu thích dành cho văn học dân gian, đã xuất bản tuyển tập "Elementargeister" gồm những truyền thuyết nổi tiếng của Pagan giáo tại Đức (Germanic paganism) trước khi Kitô Giáo du nhập. Tuyển tập ghi lại những sáng tạo tuyệt vời của văn học dân gian Trung Âu bao gồm các sinh vật như: phù thủy, elf, người lùn, undine, valkyrie, wili,…. Và cuối cùng là huyền thoại về Hoàng đế Friedrich I Barbarossa của Đế quốc La Mã Thần thánh - người được cho là sẽ trỗi dậy từ giấc ngủ dài và đưa nước Đức trở lại thời kỳ hoàng kim (chiến dịch tấn công Liên Xô vào năm 1941 của Hitler được đặt theo tên ông, chiến dịch Barbarossa). Truyền thuyết về các Wili được Heinrich Heine ghi lại như sau:

Các Willi là những cô gái trẻ được hứa hôn nhưng chết trước ngày cử hành hôn lễ và không cam lòng yên nghỉ nơi nấm mồ. Trong trái tim đã không còn nhịp đập, những đôi chân lạnh giá, vẫn còn đó niềm đam mê khiêu vũ mà họ không thể hoàn thành khi còn sống. Vào đêm khuya, họ thức giấc và tập hợp lại, khoác trên mình bộ váy cưới, đầu đội vòng hoa, tay đeo nhẫn, các Wili nhảy múa dưới ánh trăng và quyến rũ những chàng trai trẻ họ gặp trên đường, bắt anh ta phải khiêu vũ cho đến chết. Gương mặt họ trắng toát như tuyết nhưng vẫn lưu lại nét tươi trẻ. Với giọng cười đầy mê hoặc, họ dẫn dụ, hứa hẹn một viễn cảnh khoái lạc như những nữ thần Bacchantes với sức quyến rũ không thể cưỡng lại.

Ý tưởng về các Wili phù phép để các chàng trai trẻ nhảy múa và hút cạn sinh khí của họ để thỏa mãn nhu cầu tình dục không đủ làm hài lòng Gautier. Gautier nhận ra, để xây dựng một kịch bản hấp dẫn, ta cần một "lời giải thích" cho quá trình biến đổi của các Wili từ những thiếu nữ trinh bạch, dịu dàng thành những sinh vật tàn nhẫn. Vì thế, ông tìm đến tác phẩm "Fantômes" của Victor Hugo.

"Fantômes" nằm trong tập thơ "Les Orientales" lấy cảm hứng từ chiến tranh giành độc lập của Hy Lạp (1821-1829) chống lại Đế quốc Ottoman với chủ đề phổ quát là sự ăn mừng tự do trong chính trị và nghệ thuật. "Fantômes" ra đời dựa trên suy tư của Hugo về những thiếu nữ trẻ bị thiệt mạng trong chiến tranh, được tác giả thể hiện qua câu chuyện về người thiếu nữ qua đời vì mắc phong hàn sau khi say mê tham gia vũ hội. Gautier đã xây dựng nội dung màn 1 dựa trên câu chuyện của Victor Hugo và kết nối với truyền thuyết về các Wili tại màn 2 để hoàn tất phần kịch bản cho vở ballet. Sự phát triển của thể loại gothic và các tác phẩm văn học bi kịch dựa trên tình yêu bất khả thi, mà đại diện là "Die Leiden des jungen Werther" (Nỗi đau của chàng Werther, 1774) của Goethe, cũng góp phần tạo nên bức màn huyền ảo che đậy thực tại tàn khốc trong "Giselle".

"Giselle" khác biệt so với các tác phẩm khác ở việc vạch rõ ranh giới giữa hai thế giới: thế giới hiện thực với bối cảnh tươi sáng tại một ngôi làng thời Trung cổ trong màn 1 và thế giới siêu nhiên đầy u tối, mang tính biểu tượng trong màn 2. "Giselle" tái hiện những nét chính của hai tác phẩm nguồn và kết nối hai thế giới đó bằng mâu thuẫn chưa thể hòa giải giữa hai nhân vật chính. Câu chuyện của Saint-Georges và Gautier chứa đựng hai chủ đề đối nghịch. Một bên là lý tưởng tình yêu sẽ chiến thắng cái chết: Giselle tha thứ cho Albrecht và nhảy cùng chàng để chống lại sức mạnh của các Wili. Bên còn lại là chống lại các quan niệm xưa cũ rằng phụ nữ bị chi phối bởi bản năng, những động cơ và ham muốn mà họ không thể làm chủ. Màn 2 của vở ballet được xây dựng trên truyền thuyết về các Wili nhưng không phải là câu chuyện về dục vọng mà là sự đấu tranh giữa hai mặt đối lập trong một người phụ nữ: tiên nữ và phù thủy. Mở đầu màn 2, Albrecht quỳ bên mộ Giselle và than khóc. Nữ hoàng của các Wili ra lệnh cho Giselle dẫn dụ Albrecht ra xa khỏi nấm mộ bởi cây thập tự trên đó đang bảo vệ chàng khiến các Wili không thể ra tay với chàng. Nhưng Giselle không phải là một linh hồn tuyệt vọng như các Wili - nàng không phải là một ác nữ. Và Albrecht cũng không bị Giselle "dẫn dụ" vì chàng yêu Giselle và tình nguyện đi theo nàng. Giselle đã cố gắng cứu lấy mạng sống của người mình yêu, nhảy cùng chàng để chàng không bị kiệt sức đến chết. Giselle là biểu tượng của một tình yêu không hận thù, trái ngược với sự nhẫn tâm của các Wili. Quan niệm truyền thống cho rằng trinh tiết là một lý tưởng cao đẹp nhưng trong nhiều truyền thuyết, nó lại là nguyên nhân dẫn đến tội ác và gây ra những tổn hại về mặt tình cảm và tâm lý cho phụ nữ khi họ phải chịu đựng sự tuyệt vọng mà trinh tiết và sự trong trắng gây ra.

Nội dung tác phẩm, thực tế, là câu chuyện về một tình yêu không thành và sự bao dung đã chiến thắng cái chết, nhưng nó còn cho thấy những quan điểm tiêu cực về bản chất của phụ nữ, sự bất bình đẳng giới và khoảng cách giai cấp trong xã hội, sự cứng nhắc của hệ thống thứ bậc trong hôn nhân. Dù là trong bối cảnh tươi sáng ở màn 1 hay âm u và ma quái của màn 2, "Giselle" vẫn được bao trùm bởi không khí huyền ảo, huyền diệu như trong một giấc mơ. Nhưng các nhân vật không phải đang ngủ, họ đang thức và hành động có nhận thức. Họ đau khổ bởi vì xã hội nơi họ đang sống đang "ngủ yên" trong bất công và ràng buộc. Và khi họ tỉnh mộng, mọi lý tưởng tốt đẹp đều bị vấy bẩn và biến dạng như tình yêu của Giselle bỗng chốc biến thành bi kịch.